Koning ontvangt onderzoek over koloniaal verleden Oranjes
WORTHY NEWS/DE COUTUREKRANT – 2 oktober 2026 – LEIDEN/KUTA, INDONESIË — Koning Willem-Alexander heeft de uitkomst van een groot onderzoek naar het koloniale- en slavernijverleden van zijn familie "pijnlijk en confronterend” genoemd.
Het onderzoek beschrijft hoe het Huis Oranje-Nassau eeuwenlang deel uitmaakte van het Nederlandse koloniale systeem en daar ook financieel van profiteerde.
Tegelijk concluderen de onderzoekers dat de Oranjes meestal niet de voornaamste makers waren van het koloniale beleid. De feitelijke macht lag in verschillende perioden bij handelscompagnieën, bestuurders en later bij regering en parlement.
De koning ontving de resultaten vrijdag aan de Universiteit Leiden.
Hij had eind 2022 zelf opdracht gegeven voor het onafhankelijke onderzoek. Meer dan zestig onderzoekers werkten eraan mee; hun bevindingen zijn in vijf delen gepubliceerd.
Hoofdonderzoeker Gert Oostindie stelt dat de vorsten van Oranje-Nassau vanaf het begin van de zeventiende eeuw medeverantwoordelijkheid droegen. Zij zagen het bezit van overzeese koloniën als geoorloofd en accepteerden uitbuiting, koloniale oorlogen en de gewelddadige onderdrukking van verzet.
Volgens Oostindie was „het Nederlandse kolonialisme belangrijker voor het Huis Oranje-Nassau dan het Huis Oranje-Nassau voor het Nederlandse kolonialisme”.
MACHT LAG NIET ALLEEN BIJ HET HOF
De stadhouders van de zeventiende en achttiende eeuw hadden minder directe macht in de koloniën dan vorsten in verscheidene andere Europese landen. De VOC en WIC hadden een groot deel van de praktische en bestuurlijke macht in handen.
Koning Willem I vormde daarop een belangrijke uitzondering. Tijdens zijn bewind, van 1813 tot 1840, had hij veel invloed op het koloniale beleid. In Nederlands-Indië werd in die jaren het Cultuurstelsel ingevoerd. Javaanse boeren werden gedwongen ongeveer een vijfde van hun grond te gebruiken voor exportgewassen voor het koloniale gezag.
Koning Willem II beschikte formeel over vergelijkbare bevoegdheden, maar gebruikte die minder. Na de grondwetsherziening van 1848 kwam de verantwoordelijkheid voor het koloniale beleid steeds meer bij het parlement te liggen. Koningin Wilhelmina bleef wel betrokken, maar bezat niet dezelfde rechtstreekse macht.
De onderzoekers wijzen er echter op dat generaties Oranje-Nassaus het systeem steunden en niet probeerden het wezenlijk te veranderen. "De tijdgeest is geen excuus”, zei Oostindie. Ook toen waren verzet tegen kolonialisme en andere opvattingen over slavernij bekend.
GELD UIT NEDERLANDS-INDIË
Volgens het onderzoek ontving het Huis Oranje-Nassau, omgerekend naar euro’s van 2024, bijna 576 miljoen euro aan koloniale inkomsten. Bijna 566 miljoen euro daarvan kwam uit het voormalige Nederlands-Indië, het huidige Indonesië.
Relatief weinig inkomsten kwamen uit voormalige Nederlandse gebieden in het Caribisch gebied en West-Afrika. Vrijwel niets van het berekende bedrag was rechtstreeks afkomstig uit de trans-Atlantische slavenhandel of de slavernij in het Caribisch gebied.
Een groot deel van de opbrengsten ontstond in de negentiende eeuw via particuliere ondernemingen die verbonden waren aan leden van de koninklijke familie. Koning Willem I en prins Hendrik, zoon van koning Willem II, investeerden in koloniale bedrijven die veel winst opleverden. Eerdere stadhouders hadden vooral passieve winstrechten.
De onderzoekers zeggen dat de koloniale inkomsten de Oranjes niet uitzonderlijk rijk maakten. Wel bracht het overzeese rijk de familie aanzien, invloedrijke functies, voorwerpen uit verre gebieden en luxe goederen voor paleizen en tuinen. Ook waren zwarte bedienden zichtbaar aan het hof.
GEEN VRIJSPRAAK DOOR DE TIJD
Het Nederlandse koningshuis stond daarin niet alleen. Ook de heersende families van België, Groot-Brittannië, Frankrijk, Duitsland en andere Europese machten wezen koloniale overheersing destijds niet principieel af.
Maar die vergelijking is volgens Oostindie geen vrijspraak. Er waren in diezelfde tijd al mensen die zich tegen slavernij, uitbuiting en koloniale overheersing uitspraken. Het onderzoek stelt dat de Oranjes hun positie tot en met de regeerperiode van koningin Wilhelmina niet gebruikten om Nederland anders naar deze kwesties te laten kijken.
Willem-Alexander noemde de uitkomsten "onverbloemd en indringend”.
„Dat is een pijnlijke en confronterende conclusie”, zei hij. "Een conclusie die mij raakt, ook al sta ik er drie generaties van af.”
De koning zei dat kennis van het verleden nodig is om het heden te begrijpen. "Ik kan het verleden niet veranderen. Maar ik kan wel, naar vermogen, een positieve bijdrage leveren aan het heden en de toekomst.”
Hij en koningin Máxima willen zich blijven inzetten voor
"verbinding, heling en verzoening”.
GEMENGDE REACTIES IN INDONESIË
In Indonesië, het voormalige Nederlands-Indië, ligt het onderwerp nog altijd gevoelig. De Nederlandse koloniale overheersing eindigde na de Tweede Wereldoorlog, na een harde en gewelddadige onafhankelijkheidsstrijd.
Indonesische christenen die Worthy News sprak, erkennen het ernstige onrecht, de uitbuiting en het geweld onder het koloniale bewind.
Tegelijk zeggen zij dat de geschiedenis niet alleen in één lijn is te vertellen.
Zij wijzen op kerken die door Nederlandse zendelingen werden gesticht, koloniale gebouwen die nog altijd bestaan en ontwikkelingen in het onderwijs, waaronder kansen voor vrouwen om aan universiteiten te studeren.
Dat neemt de pijn van onderdrukking niet weg, maar laat wel zien hoe ingewikkeld de verhouding tussen Indonesië en de voormalige koloniale machthebber blijft, aldus de betrokkenen tegenover De Couturekrant en Worthy News.
Willem-Alexander heeft geprobeerd dat verleden ook publiekelijk oner ogen te zien. Tijdens een staatsbezoek aan Indonesië in 2020 bood hij zijn excuses aan voor het Nederlandse geweld tijdens de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd. In 2023 bood Willem-Alexander excuses aan voor de rol van Nederland in de slavernij en vroeg toen ook om vergeving voor het feit dat zijn koninklijke voorouders daar niet tegen waren opgestaan.
Het vrijdag gepresenteerde onderzoek docuenteerde hoe nauw die voorouders, financieel, politiek en symbolisch, verweven waren met het koloniale systeem ... Ook als zij daarvan niet altijd de belangrijkste architecten waren.